Eene allesbehalve aangename geur…
In de Dockumer Courant van 23 augustus 1904 stond het volgende stukje over ons dorp.
23 aug. Metslawier
Wie thans in het naburige Nijkerk komt, zal al heel spoedig ontwaren, dat er zich eene allesbehalve aangename geur door het dorp verspreidt.
Vlasroten schijnt daarvan de oorzaak te zijn. Men houde het mij wel ten goede wanneer ik alsdan ga beweren, dat er teveel gebruik van dat roten wordt gemaakt. Immers wanneer in een vaarwater als dit, dat pas een jaar geleden is geslat en verwijd, één of hoogstens twee maal werd geroot, dit zoude het water niet in zulken staat hebben gebracht (of kunnen brengen) als waarin het nu verkeert. De daarbijwonenden moeten zich helaas in een atmosfeer bewegen, die zeker schadelijk geacht kan worden voor de gezondheid.
En het leggen van een plank, welke bij het vlas uithalen dient te worden gebruikt, heeft bovendien bijna een menschenleven gekost. Een jongetje van 4 jaar zich daarop begevende geraakte Zaterdagavond te water, en is meer dood dan levend daaruit op het droge gebracht door den dienaar van poltie F (= Frans) Wijnia, die na een uur ongeveer de vereischte methode op drenkelingen had toegepast, de voldoening mocht smaken, het kind van een anders wisse dood te redden. Naar men verneemt heeft het kind nog al iets van dat walgelijke water ingekregen, waardoor het onder geneeskrachtige behandeling moest worden gesteld.
Twee maanden later staat er in de krant van 30 november 1904 een vervolg op deze gebeurtenis.
30 november.
Deze dagen viel de dienaar van politie F. Wijnia te Nijkerk, de onderscheiding ten deel, dat hij werd begiftigd met de gouden medaille, uitgereikt vanwege de Vereeniging tot Redding van Drenkelingen.
Om uit te leggen hoe dat ‘vlasroten’ in z’n werk ging, schreef Lieuwe Jousma in twee afleveringen van De Doarpsskille over de verbouw en verwerking van vlas. Zijn verhaal speelt rond 1920! Het wordt hier gedeeltelijk weergegeven.
Over het zaaien:
‘De zaaier had een beddelaken om de hals vastgeknoopt met op middelhoogte de vorm van waaruit hij het zaad strooide. En zo werd het hier toen ook nog wel gedaan door Jacob Thomas Holwerda van Trijehuzen, die bekend stond als zeer vakbekwaam. Hij deed hele grote stappen en bij iedere stap strooide hij een handvol zaad. Hij stuurde het zaad met de lange vingers van de hand, om het zo gelijk mogelijk over het land te verdelen. Een opvallend gezicht met dat witte laken.
Er waren er ook die het zaad met de viool strooiden. Een bakje met riemen om de hals vast en onder in dit bakje een opening. Hier stak een stok doorheen, de strijkstok, die men net als bij een gewone viool heen en weer trok, zodat het zaad in het bakje over het land werd verdeeld.
Over het wieden:
Na de opkomst begint niet alleen het zaad boven te komen, maar ook het onkruid komt. En dan moest er gewied worden, dan kwamen jongens, meisjes of vrouwen het onkruid er met de handen of ook wel met een mesje uithalen. De klompen moesten uit, niet op de knieën, maar krom staande, zodat er zo weinig mogelijk stengeltjes beschadigd werden.
Over het oogsten:
Na de bloeitijd als de bloemen tot zaadknoppen zijn geworden, komt de tijd dat het vlas uit de grond moet. Men ging dat trekken, een bosje werd de arm om geslagen om scheiding te maken en met de hand uit de grond getrokken, een tikje op de knie, zodat de klei van de wortels af viel. Deze bosjes werden schuin over elkaar gelegd tot een stapeltje.
Was het perceel getrokken, dan moest het zaad, de knoppen van de stengels, verwijderd worden. Dit gebeurde door te ‘roepeljen’: het vlas werd tussen lange driehoekige ijzers getrokken, zodat de knoppen op het onder de roepelbank gelegen kleed vielen.
Over het roten:
Was dit werk afgelopen, dan moest het vlas geroot worden. Met een wagen werd het naar een sloot met veel water gebracht. Hier werden de schoven zo dicht mogelijk in elkaar gelegd. Er kwamen balken en planken bovenop. Hier werden weer graszoden op gelegd, zodat alles zo goed mogelijk onder water kwam. Dit rotten was nodig om het binnenste van de stengels, het hout, bros te maken, zodat het in de winter met het bewerken wou breken. Dit moest ongeveer een dag of 7 – 9 in het water. Het gerotte vlas werd weer in schoven op het land gezet om te drogen en na een dag of wat worden omgezet. Een paar dagen later moest het binnenste naar buiten gebracht worden, een onaangenaam werkje; ‘omstoekje’ noemde men dat.
In het braakhok:
In de winter werd het vlas door arbeiders verder bewerkt. Eerst werden de stengels met een zwaar blok gebeukt, dus plat geslagen, en met een houten braak bewerkt zodat het hout (het binnenste van de stengel) gebroken was. De rest werd er nog uitgehaald met een ijzeren braak. Het handvat drukte men omhoog, sloeg het vlas ertussen en drukte het bovenste deel weer naar beneden, trok het vlas er tussendoor, net zolang tot alle hout er uit was getrokken.
Brandgevaar:
Een eigenschap van vlas is dat het gauw vocht aantrekt en dat maakt het bewerken, vooral bij nat en mistig weer nogal moeilijk. Het wou niet breken. Men vond daar wel weer iets op. Er werd een droogbak gebruikt, met doorgebrande, gloeiende turven, waarover een rooster werd gelegd. Daar kwamen de onbewerkte schoven overheen om te drogen. Dit was wel verboden wegens het brandgevaar.
Op het Ald Tún woonde het gezin Geert Braaksma, de grootvader van Johannes Doedes Rijpstra. Deze Braaksma (met zijn toepasselijke familienaam!!) ging op een zeer mistige maandagmorgen gebruik maken van de droogbak. De man ging even koffie drinken in huis, maar toen hij zijn werk wilde vervolgen, had het vlas al vlam gevat. Om verdere uitbreiding van de brand te voorkomen, waagde hij zichzelf in het vuur in een poging de brand te blussen. Maar het resultaat was, dat hij zoveel brandwonden had opgelopen dat hij in het ziekenhuis in Leeuwarden overleed.
Colofon
De Doarpsskille 1981-3, 1982-1 en 2
Fries Vlas, Henk Dijkstra en Gerrit Herrema
